Lần đầu mua cổ phiếu, người ta thường nghĩ đến một câu hỏi: “Mã nào sẽ tăng?” Tôi hiểu câu hỏi đó. Bởi khi bắt đầu đầu tư, ai cũng mong số tiền mình bỏ ra sẽ sớm sinh lời và không ai muốn nhìn khoản tiền vừa chuyển vào tài khoản rồi giảm xuống ngay sau đó.

Nhưng sau một thời gian quan sát thị trường, tôi lại thấy có một câu hỏi khác quan trọng không kém: “Nếu cổ phiếu giảm thì sao?” Hai câu hỏi nghe đơn giản, nhưng cách mình trả lời chúng trước khi xuống tiền có thể quyết định rất nhiều thứ về hành trình đầu tư sau này.

1. Đừng mua chỉ vì người khác đang mua

Người mới rất dễ gặp một tình huống như thế này: Một người bạn nói về một mã cổ phiếu đang có câu chuyện hay, trong nhóm chat mọi người bắt đầu bàn tán, trên mạng lại xuất hiện thêm vài bài phân tích rất thuyết phục. Chỉ vài ngày sau, mình mua một cổ phiếu mà bản thân chưa thật sự hiểu rõ vì sao lại mua.

Giá tăng thì thấy mình may mắn. Giá giảm thì bắt đầu hỏi mọi người xem: “Giờ có nên cắt không?”. Tôi nghĩ đây là một trong những điều nên tránh ngay từ đầu.

Không phải lời khuyên của người khác luôn sai. Vấn đề là nếu mình không hiểu lý do mình mua, rất khó để biết lúc nào lý do đó không còn đúng nữa. Khi đó, quyết định bán hay giữ gần như hoàn toàn phụ thuộc vào cảm xúc.

2. Nên có lý do để bắt đầu một giao dịch

Trước khi bấm nút mua, tôi thường muốn mình trả lời được một câu khá đơn giản: “Tại sao tôi mua cổ phiếu này?” 

Có thể vì doanh nghiệp đang tăng trưởng, vì giá đang ở mức mình cho là hợp lý, hoặc vì mình kỳ vọng một sự kiện nào đó sẽ tạo ra thay đổi trong tương lai.

Lý do không cần phải thật phức tạp. Người mới không nhất thiết phải viết một bản phân tích dài hàng chục trang trước mỗi giao dịch. Nhưng ít nhất cần biết điều gì khiến mình quyết định bỏ tiền vào cổ phiếu đó.

Sau này, khi cổ phiếu đi ngược kỳ vọng, mình có thể quay lại nhìn xem vấn đề nằm ở đâu. Doanh nghiệp thay đổi, câu chuyện thay đổi hay đơn giản là mình đã mua chỉ vì thấy giá đang tăng?

Tôi khá thích việc viết lại lý do mua bằng vài dòng ngắn. Nó giống như một lời nhắc cho chính mình rằng mình đang đầu tư dựa trên điều gì, thay vì chỉ nhớ cảm giác lúc bấm nút mua.

3. Hãy nghĩ đến lúc cổ phiếu giảm

Đây là một bài tập tôi thấy rất đơn giản nhưng khá hữu ích. Giả sử bạn mua 10 triệu đồng cổ phiếu. Nếu giá giảm 5% thì mình sẽ làm gì; giảm 10% thì sẽ làm gì; giảm 20% thì hướng xử lý liệu có khác hay không.

Phép tính thì rất dễ. Nhưng cảm xúc mới là phần khó.

Bạn có ngủ ngon không? Bạn có muốn bán ngay không? Bạn có định mua thêm không? Bạn có bắt đầu kiểm tra bảng giá liên tục không?

Không cần có câu trả lời đúng. Chỉ cần có kế hoạch ứng phó trước khi giá thật sự giảm.

4. Đừng dùng tiền mình cần trong thời gian ngắn

Có một khoản tiền dành cho tiền nhà, một khoản dành cho sinh hoạt, một khoản cho những kế hoạch chắc chắn sẽ cần đến. Và cũng có những khoản tiền có thể để dành cho mục tiêu dài hơn.

Tôi nghĩ việc phân biệt những khoản tiền này rất quan trọng, đặc biệt với người mới bắt đầu. Đầu tư cần thời gian, trong khi một khoản tiền sắp phải dùng lại không có nhiều thời gian để chờ đợi.

Nếu hôm nay bỏ tiền vào thị trường nhưng tháng sau đã cần rút ra để giải quyết một việc khác, mình rất dễ phải bán cổ phiếu đúng lúc thị trường đang không thuận lợi. Khi đó, vấn đề có thể không nằm ở cổ phiếu, mà nằm ở việc mình sử dụng sai loại tiền cho một mục tiêu không phù hợp.

5. Giao dịch đầu tiên không cần phải hoàn hảo

Tôi nghĩ đây là điều người mới thường quên. Lần đầu đầu tư không nhất thiết phải là lần kiếm được nhiều tiền nhất, cũng không cần phải chọn đúng cổ phiếu nhất, thậm chí bạn có thể bị thua lỗ trong lần giao dịch này.

Điều quan trọng là sau giao dịch đầu tiên, mình hiểu thêm một chút về thị trường và hiểu thêm một chút về chính mình. Biết mình có thể chịu được mức biến động nào, biết mình dễ bị ảnh hưởng bởi tin tức ra sao, biết mình có đang mua vì một lý do rõ ràng hay chỉ vì sợ bỏ lỡ.

Đầu tư là một hành trình khá dài. Vì vậy, trước khi nghĩ đến chuyện kiếm được bao nhiêu tiền, có lẽ nên học cách không để một quyết định vội vàng khiến mình rời khỏi thị trường quá sớm.

Tôi vẫn nghĩ nguyên tắc đầu tiên của người mới không phải là mua đúng cổ phiếu. Thật ra nó đơn giản hơn nhiều: hiểu mình đang làm gì, biết mình có thể mất bao nhiêu và luôn chuẩn bị cho khả năng mọi chuyện không diễn ra như kỳ vọng.

Nếu làm được ba việc đó, ít nhất mình đã bắt đầu bước vào thị trường với một kế hoạch thay vì chỉ mang theo một niềm tin rằng giá sẽ tăng.